Айыҡлыҡ – тормош нигеҙе

Мәғлүм булыуынса, күптән түгел республикала "Айыҡ ауыл«VII Республика конкурсы тамамланды. Төрлө ведомстволар һәм министрлыҡтар вәкилдәрен берләштергән ойоштороу комитеты еңеүселәр исемлеген 28 апрелдә раҫлағайны. Положениеға ярашлы, еңеүселәр йыл һайын халыҡ һаны буйынса бүленгән номинациялар буйынса билдәләнә. Һөҙөмтәләрҙе иһә 18 майҙа, Башҡортостан Башлығы Радий Хәбировтың оператив кәңәшмәһендә иғлан иттеләр, республиканың 12 ауылы «эре», «ҙур», «уртаса» һәм «бәләкәй» тораҡ пункттар номинацияларында еңеүсе исемен яуланы һәм төҙөкләндереү өсөн тотоноласаҡ аҡсалата призға лайыҡ булды.

Һандарға килгәндә, 2025 йылдың 1 сентябренән ағымдағы йылғаса дауам иткән бәйгелә 845 тораҡ пункты ҡатнашты, республика этабына 52 ауыл сыҡты. Шуныһын да билдәләп үтергә кәрәк, Башҡортостан Башлығы грантына тормошҡа ашырылған «Айыҡ ауыл» проекты күптән федераль кимәлдә хуплау тапҡан, уның менән төрлө төбәктәрҙә ҡыҙыҡһыналар, оҡшаш проекттар ойошторорға тырышалар. Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау министры Михаил Мурашко ла конкурстың әһәмиәтен билдәләй.

— Башҡортостанда тормошҡа ашырылған «Айыҡ ауыл» проекты — сәләмәт йәшәү рәүешенә ылығыуҙы арттырыуҙың һәм алкоголь ҡулланыуҙы кәметеүҙең уңышлы миҫалдарының береһе. Айыҡ тормош алып барған, спорт, ижад менән даими шөғөлләнгән халыҡ һаны арта бара. 2019 йылдан алып республикала алкоголизм менән сирләү осраҡтары өстән бер өлөшкә тиерлек кәмегән. Был —йөҙҙәрсә һаҡланған ғүмерҙәр, ғаиләләр, балалар өсөн һаҡланған киләсәк. Алкоголдең иркен ҡулланыуҙа булыуы үлемгә туранан-тура йоғонто яһай. Төбәктәрҙә был мөмкинлекте сикләү өсөн ысулдар бар. Кеше үҙенең һәм яҡындарының һаулығына яуаплы ҡараған осраҡта, халыҡтың һаулығын нығытыу буйынса бурыстарҙы һаулыҡ һаҡлау системаһы көстәрен, төбәктәрҙең, эш биреүселәрҙең һәм йәмәғәт ойошмаларының тәжрибәһен берләштереп хәл итергә мөмкин, тип ышанам, — тип билдәләй Михаил Альбертович.

Бәйге координаторы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты ағзаһы, Башҡортостан дәүләт медицина университеты профессоры, медицина фәндәре докторы, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы Сәлиә Мырҙабаева республикала айыҡлыҡ өсөн йәмәғәт хәрәкәтен артабан үҫтереү мөһим, тип билдәләй.

— Айыҡлыҡты пропагандалауға һәм Башҡортостан халҡының һаулығын нығытыуға йүнәлтелгән проект мөмкинлектәре йылдан-йыл киңәйә, муниципаль һәм республика кимәлендә төрлө ойошмаларҙың көсөн берләштерә. Ғөмүмән, алкоголизм менән көрәштән тыш, «Айыҡ ауыл» конкурсы башҡа мөһим социаль мәсьәләләрҙе лә хәл итә. Атап әйткәндә, яуланған гранттар арҡаһында тораҡ пункттар төҙөкләндерелә. Конкурстан һуң да еңеүселәр иғтибарһыҙ ҡалмай, башҡаларға өлгө булып тора. Еңеүселәр өҫтәмә дәртләндерелә, улар ҡатнашлығында төрлө республика саралары үткәрелә, ауыл китапханаларының китап фондтары файҙалы әҙәбиәт менән тулылана, халыҡ өсөн лекциялар ойошторола.

Бөгөн республикабыҙҙа «Айыҡ ауыл» статусын йөрөткән 75 тораҡ пункт бар, уларҙың хәл-торошо матди яҡтан ғына түгел, ә рухи яҡтан да үҙгәрә: кешеләр тормош ҡиммәттәрен ҡабаттан баһалай, сәләмәт йәшәү рәүешенә ылыға. Күсмә зональ сараларҙа республиканың төрлө йүнәлештәрендәге айыҡлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусылар йыйыла. Беҙ һәр районда уларҙан конкурс ойоштороу тәжрибәһе менән уртаҡлашыуҙарын һорайбыҙ, әүҙемселәрҙе тәбрикләйбеҙ, — ти Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы.

Ҡалыптарҙан ситләшеп

Әйтергә кәрәк, быйыл ойоштороусылар конкурсы йомғаҡлауҙың ҡалыплашҡан алымдарҙан бер аҙ ситләшергә ҡарар иткән. 12 еңеүсене республика етәксеһе тәбрикләһә, республика этабында көс һынашҡан ҡалған 40 ауылды иһә төбәктең төрлө зоналарында билдәләйҙәр. Исемлектә — Иглин, Бөрө, Шишмә, Салауат, Ейәнсура, Стәрлетамааҡ һәм Дүртөйлө райондары. 2024 йылда, ҡатнашыусыларҙың күп һанлы үтенестәре һәм теләктәре нигеҙендә, Республика Башлығы Радий Хәбировтың ҡушыуы буйынса, БР Хөкүмәтенең еңеүселәргә генә түгел, ә бөтә финалсыларға финанс ярҙамы күрһәтеү тураһында махсус ҡарары ҡабул ителгәйне. Шулай итеп, Башҡортостан Башлығы грантына тормошҡа ашырылған «Айыҡ ауыл» проектының приз фонды артты һәм 2024 йылдан конкурстың республика этабында ҡатнашыусыларҙың барыһына ла (еңеүселәрҙән тыш) 200 мең һум күләмендә аҡсалата бүләк тапшырыла. Ул ауыл биләмәһен төҙөкләндереүгә тәғәйенләнгән. Шулай итеп, конкурстың приз фонды 50 миллион һумға яҡын тәшкил итә.

Бөтә донъя башҡорттары ойошторған «Ныҡлы ғаилә — айыҡ ауыл — көслө Башҡортостан!» тип аталған тәүге күсмә ултырыш Иглин районында уҙҙы. VII «Айыҡ ауыл» Республика конкурсы сиктәрендә ойошторолған сарала Архангел, Ауырғазы, Благовещен, Ғафури, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Кушнаренко, Өфө райондары һәм Өфө ҡалаһы вәкилдәре ҡатнашты, улар ҡатнашыусы дипломы һәм 200 мең һумлыҡ сертификаттар менән билдәләнде.

Тәүҙә Ҡалтыман ауылы биләмәһендә «Айыҡ ауыл» республика конкурсының приз фондын ғәмәлгә ашырыу сиктәрендә төҙөлгән объекттың презентацияһы үтте. Ҡалтымандар бынан бер нисә йыл элек «Айыҡ ауыл» бәйгеһендә еңеп алған аҡсалата призға «Ғаилә скверы» булдырған. Урындағы мәҙәниәт йорто алдын йәмләп торған сквер — хәҙер ауыл халҡының, балаларҙың яратҡан урыны.

Сараның төп өлөшө Иглин ауылында ойошторолдо, унда тематик күргәҙмәләр, мәшғүллек үҙәктәренең консультация зоналары, биш тематик секция эше ойошторолдо. «Һаулыҡ хаҡына: сәләмәт тормош рәүешен популярлаштырыу тәжрибәһенә бәйле төбәк-ара хеҙмәттәшлек» секцияһы муниципаль ойоштороу комитеттары рәйестәрен, 2019-2025 йылдарҙа конкурста еңеүсе ауыл вәкилдәрен, ауыл биләмәләре башлыҡтарын, «Айыҡ ауыл» VII Республика конкурсы әүҙемселәрен, урындағы башҡорттар ҡоролтайҙары рәйестәрен берләштерҙе.

Секция эшендә РФ Дәүләт Думаһы депутаты, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Президиумы рәйесе Эльвира Айытҡолова, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты Рөстәм Ишмөхәмәтов, Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын һәм кеше именлеген яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең БР буйынса идаралығы етәксеһе Анна Казак, Яҡутстан (Саха) Республикаһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы, «Айыҡлыҡ биләмәһе» методик ресурс үҙәге етәксеһе Елена Колесникова ҡатнашты (онлайн).

«Айыҡ ауыл» конкурсында ведомство-ара партнерлыҡ, социаль маҡсаттарға өлгәшеү ҡоралдары хаҡында Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Президиумы рәйесе, ойоштороу комитеты рәйесе урынбаҫары Эльвира Айытҡолова һөйләне.

«Конкурс сиктәрендәге ошондай осрашыуҙар бәйге үҙенсәлектәре, уны камиллаштырыу юлдары хаҡында тығыҙыраҡ шарттарҙа һөйләшеү, проблемаларҙы уртаға һалып аралашыу мөмкинлеген бирә», — тип билдәләне Эльвира Ринат ҡыҙы.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары, «Айыҡ Башҡортостан» проекты координаторы Рөстәм Ишмөхәмәтов алкоголь продукцияһы әйләнешен көйләүҙә төбәк ҡануниәтен үҫтереү перспективалары һәм «Айыҡ ауыл» республика конкурсының әһәмиәте тураһында әйтеп үтте.

— Һуңғы йылдарҙа төбәк һәм федераль кимәлдә алкоголь ҡулланыуҙы кәметеү һәм контрафакт продукцияға ҡаршы көрәш буйынса яңы саралар әүҙем әҙерләнә һәм индерелә. Һәм был башланғыстар һиҙелерлек һөҙөмтә бирә. Һандар һүҙҙәрҙән сағыуыраҡ: Роспотребнадзор мәғлүмәттәре буйынса, һуңғы өс йылда республикала алкоголь менән ағыуланыу осраҡтары тотороҡло аҙая. Былтыр ғына был күрһәткес 200 осраҡҡа кәмегән. Был 200 ғүмер һаҡланған тигән һүҙ, — ти Рөстәм Рифат улы.

Беҙ — башҡорт ерендә

Шуныһын да әйтеп үтергә кәрәк: «Айыҡ ауыл» бәйгеһе сиктәрендә ойошторолған күсмә сараларҙа «Башҡорт ғаиләһе: ата-бабаларҙан — нәҫелгә. Шәжәрә төҙөү буйынса практикум» секцияһы ойошторорға ҡарар ителде. Бының маҡсаты: республиканың төрлө төбәктәрендә йәшәгән милләттәштәребеҙҙә тамыр-нәҫелгә ҡарата ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыу, шәжәрә төҙөргә ниәтләгәндәргә ғәмәли ярҙам күрһәтеү, белегестәр, тыуған яҡты өйрәнеүселәр менән таныштырыу. Тап шуға был секция тарих уҡытыусыларын, музей, китапхана хеҙмәткәрҙәрен, тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙе берләштерҙе.

Мәҫәлән, Иглин ерендә БР Милли архивының күргәҙмә һәм нәшриәт-баҫма эшмәкәрлеге генеалогияһы бүлеге начальнигы урынбаҫары Руслан Сәйетғәлин «Шәжәрә көсө» доклады менән сығыш яһаны һәм шәжәрәне өйрәнеү һәм халыҡ йыйылыштары — ҡоролтайҙар институтын һаҡлау башҡорт халҡының мәҙәни мираҫының мөһим элементтары булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Улар милли үҙенсәлекте нығытыуға булышлыҡ итә һәм тышҡы хәүефкә һәм үҙгәрештәргә ҡаршы торорға һәләтле тотороҡло берләшмә төҙөй, шул уҡ ваҡытта милләт үҙенсәлеген һаҡлап ҡала.

Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы, энциклопедист Клара Әһлиуллина «Бәләкәй ватан топонимикаһы: Башҡортостан топонимдарының мәғлүмәт базаһы менән эшләү буйынса практикум» доклады менән сығыш яһаны һәм ошо йүнәлештәге эш алгоритмдарын тасуирланы. Иглин районының почетлы гражданы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, хеҙмәт ветераны Ринат Хөснөтдинов шәжәрәһе менән таныштырҙы. Бөрө ҡалаһында үткән күсмә сарала ла был секция йәнле булды һәм урындағы тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙе берләштерҙе.

Айыҡлыҡ — тәбиғи күренеш

Виктор Пономарев, «Айыҡ Дон» йәмәғәт ойошмаһын ойоштороусы, РФ Дәүләт Думаһының Йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты эксперт советының «Физик культура һәм спорт, сәләмәт йәшәү рәүеше, йәштәр туризмы» эшсе төркөмө ағзаһы ике районда үткән күсмә сарала ҡатнашты.

Виктор Александрович Иглин районы мәҙәниәт йортоноң тамаша залында Башҡортостан агросәнәғәт колледжы студенттары, мәктәп уҡыусылары өсөн, ә Бөрө ҡалаһында урындағы кооператив техникуме һәм медицина колледжы студенттарына «Айыҡлыҡ дәрестәре — балаларҙы һәм үҙеңде бәйлелектән һәм зарарлы ғәҙәттәрҙән һаҡлау» лекцияһын үткәрҙе.

— Башҡортостанда бығаса булғаным бар һәм был юлы ла саҡырыуҙы ихлас ҡабул иттем. Миңә бәйгенең исеме оҡшай: «Айыҡ ауыл». Айыҡлыҡ — тормош нигеҙе. Миҫал өсөн, йорттоң нигеҙен күҙаллайыҡ. Уның өҫтөндә йорт күтәрелә, ҡотло, ныҡлы булһа, эсендә йәшәйеш гөрләй. Ғөмүмән, кеше бәхетле тормош ҡорайым тиһә, ул айыҡлыҡҡа таянырға тейеш, сөнки ныҡлы ғаилә төҙөргә, һаулыҡты нығытырға, именлекте, дуҫтарҙы һаҡларға кәрәк. Һәммәһенең нигеҙендә — сәләмәт тормош рәүеше, әгәр башҡаса булһа, тормош емереләсәк.

Ә айыҡлыҡ һүҙен мин ағыулы матдәләрҙән тулыһынса азат булыу, тип аңлайым. Был — тәбиғи күренеш. Тап ошо төшөнсәне аудиторияға еткерәм. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең йәмғиәттә кешеләр айыҡлыҡ һүҙен дөрөҫ контекста һирәк ишетә. Бер аҙ эсергә йәки, ғөмүмән, эсергә була, тип иҫәпләй, өсөнсө вариант булараҡ, эскелектән дауаланырға мөмкин, тип һанай. Ә ысынында иһә бөтәһе өсөн төп вариант бар — айыҡ булыу! Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайһы бер кешеләр айыҡлыҡты юғалта, йәки уларҙың айыҡ булыу теләген төрлө мәғлүмәт, маркетинг ысулдары, реклама тартып ала. Әммә кеше маркетинг хәйләләрен белә икән, ул уларға аңлы рәүештә бирешмәй башлай. Был аңлы айыҡлыҡ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды айыҡлыҡ уҡытыусыһы, физиолог, педагог Виктор Пономарев.

Иглин районындағы сарала эшҡыуарлыҡ секцияһы, «Айыҡ ауыл» конкурсы сиктәрендә үҙ-ара эш итеү майҙансығы булараҡ, бизнес-берләшмә вәкилдәре, дәүләт структуралары һәм потенциаль эшҡыуарҙар ҡатнашлығында үтте. Юлдаш Йосопов, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы рәйесе, БР Дәүләт йыйылышы —Ҡоролтай депутаты 136-сы Башҡорт лицейы нигеҙендә ойошторолған «Йәш эшҡыуар мәктәбе» проекты менән таныштырҙы. Был проект уҡыусыларға һөнәр һайлауға аңлыраҡ ҡарарға һәм киләсәктә үҙ тәғәйенләнешен билдәләргә ярҙам итәсәк, тип билдәләне.

— Төп маҡсат-бизнес донъяһында уңышлы старт алыу өсөн кәрәкле белемгә һәм компетенцияларға эйә булған эшҡыуарҙарҙың яңы быуынын әҙерләү. Проектты ойоштороусылар лидер булырға һәм үҙ коммуникатив күнекмәләрен үҫтерергә хыялланған, үҙен эшҡыуар ролендә һынап ҡарарға теләгән, бизнес, иҡтисад һәм шәхси үҫеш мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһынған, буласаҡ компанияһын йәки проектын тәҡдим иткән балаларға йүнәлеш тота, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Юлдаш Мөхәммәт улы.

Йәш быуын өсөн

Шишмә районында үткән күсмә сара данлыҡлы Келәш ауылында, халҡыбыҙҙың мәшһүр улы Мостай Кәримдең тыуған ерендә башланды. Әлшәй, Бишбүләк, Благовар, Дәүләкән, Йәрмәкәй, Миәкә, Шишмә райондары вәкилдәре ҡатнашҡан сарала «Айыҡ ауыл» бәйгеһе әүҙемселәрен тәбрикләнеләр, шулай уҡ проект буйынса муниципаль-ара тәжрибә уртаҡлашыу буйынса сығыштар ҡыҙыҡлы булды.

Сарала Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы етәкселәре менән бер рәттән Башҡортостан мәғариф министры урынбаҫары Инесса Косолапова, Башҡортостандағы бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Ольга Панчихина ла ҡатнашты һәм проекттың йәш быуынды тәрбиәләүҙәге ролен баһаланы.

Атап әйткәндә, Ольга Панчихина, «Айыҡ ауыл» бәйгеһе — сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау йәһәтенән ҙур һәм һөҙөмтәле иҫкәртеү эше, ата-әсәләр ҙә, балалар ҙа берҙәй ҡатнашҡан уңайлы мөхитте формалаштырыу миҫалы, тип билдәләне.

Һис шикһеҙ, «Айыҡ ауыл» конкурсы төрлө төбәктәрҙе йәшәүселәрҙе берләштергән һәм йәмғиәттә сәләмәт мөхит булдырыуға булышлыҡ иткән проект. Уның ижтимағи әһәмиәте лә ҙур: конкурс төрлө милләт вәкилдәрен таныштыра, берләштерә, милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе нығыта, үҙ-ара аңлашыуға һәм ихтирамға булышлыҡ итә, республикалағы мәҙәни төрлөлөктөң сағылышы булып тора. Шуға ла «Айыҡ ауыл» конкурсы — киләсәк быуындар өсөн сәләмәт тормош алып барыу һәм насар ғәҙәттәрҙән баш тартыуҙың мөһимлеген аңларға өйрәнеү өсөн бик яҡшы мөмкинлек. Бынан тыш, конкурс ауылдарҙа спорт һәм ижад менән шөғөлләнеү өсөн инфраструктураны үҫтереүгә, йәштәр өсөн мәҙәни һәм файҙалы ял ойоштороуға этәргес тә. Был йәштәрҙе алкоголь ҡулланыуҙан ситләтергә һәм уларҙың энергияһын конструктив йүнәлешкә йүнәлтергә ярҙам итә. Шулай итеп, «Айыҡ ауыл» конкурсы киләсәк быуын өсөн сәләмәт тормош алып барырға өйрәнеү мөмкинлеге генә түгел, ә йәмғиәттәге ҙур һәм мөһим эштең бер өлөшө, сәләмәт һәм имен йәмғиәт булдырыуға үҙ өлөшөн индереү мөмкинлеге лә.

Һис шикһеҙ, сираттағы еңеүҙәр республикабыҙҙың рухлы, көслө, берҙәм ауылдарын тағы ла күркәмерәк, йәнлерәк һәм йәмлерәк итер, тип ышанабыҙ.

VII «Айыҡ ауыл» Республика конкурсы еңеүселәре:

«Эре тораҡ пункттар» номинацияһында:

I урын-Дүртөйлө районы, Иҫке Байыш ауылы;

II урын — Өфө районы, Николаевка ауылы;

III урын-Баймаҡ районы, Мерәҫ ауылы

«Ҙур тораҡ пункттар» номинацияһында:

I урын — Ейәнсура районы,Өмбәт ауылы;

II урын-Краснокама районы, Яңы Бөртөк ауылы;

III урын — Кушнаренко районы, Ҡалтай ауылы

«Урта тораҡ пункттар» номинацияһында:

I урын — Ауырғазы районы, Татар Нуғаҙағы ауылы;

II урын — Ҡалтасы районы, Кокуш ауылы;

III урын — Бүздәк районы, Ҡаран ауылы.

"Бәләкәй тораҡ пункттар"номинацияһында:

I урын — Асҡын районы, Гөмбә ауылы;

II урын — Борай районы, Яңы Йәлдәк ауылы;

III урын — Тәтешле районы, Кесе Бәлзүгә ауылы.